تاریخ چاپ در ایران

تاریخ چاپ در ایران  به پنج قرن پیش از میلاد مسیح یعنی زمان هخامنشیان می‌رسد.

در آن زمان از مهره های سلطنتی برای تایید احکام و فرمان های حکومتی استفاده می کردند.

پس از آن، برخی دوره ایلخانان را شروع صنعت چاپ در ایران می دانند.

 ورود واژه چاپ به زبان فارسی به اواخر قرن هفتم هجری و زمان سلطنت گیخاتوخان پسر اباقاخان مغول، نسبت  داده می شود  و آن مربوط به پول های کاغذی بوده که به آن چاو یا کاو می‌گفتند.

چاپ این پول ها با  اولین دستگاه چاپ در ایران انجام شد. این دستگاه بسیار ساده بود و بر اساس پرس و حکاکی روی چرم استوار بود.

 عده ای معتقدند واژه چاپ همان چهاب یا چهابه است که در زبان هندی به مفهوم مهری که با آن بر روی پارچه نقش می زنند؛ می باشد.

به گمان برخی چاپ و چاپخانه از همین دوره وارد زبان فارسی شده و اصل آن از چاو و چاپخانه گرفته شده است.البته دهخدا لغت چاپ را از ریشه چهاب یا چهابه سانسکریت می داند.

 نخستین چاپخانه در ایران مربوط به دوران صفویان است که کشیشان ارامنه در جلفای اصفهان با آن تعدادی دعا و ذکر های مسیحی را چاپ کردند.

طبق مدارک در دسترس اولین کتاب چاپی ایران به  سال ۱۶۳۸ باز می گردد و کشیش زبور داوود به خط  و زبان ارمنی در محله جلفای اصفهان به چاپ رسانده است.

این کتاب دارای ۵۷۲ صفحه بوده و نام آن هم زبور داوود است. بنابر اسناد در دسترس برای چاپ آن یک سال و ۵ ماه وقت صرف شده است.

در آن زمان، خلیفه وقت ارمنی های جلفای اصفهان خاچاطور کساراتسی همراه روحانی دیگری به نام سیمون به لهستان سفر می کند تا برخی از مشکلات جامعه ارمنیان آن کشور در خصوص مسائل دینی را حل و فصل کند.

وی در آنجا از چاپ کتاب آگاه می شود و چون به جلفا باز می گردد، در صدد برمیاید که چاپخانه ای دایر کند.

 از این رو یکی از روحانیان را به اروپا گسیل داشته تا در این زمینه تحقیق کند.

 پس از بازگشت این روحانی، تمامی وسایل چاپ از قبیل ماشین چاپ، حروف، کاغذ و  مرکب تهیه می شود  و پس از یک سال و ۵ ماه تلاش، نخستین کتاب در ایران به چاپ می رسد.

پس از آن در دوره قاجار و زمانی که عباس میرزا نایب السلطنه بود، صنعت چاپ در ایران به طور جدی آغاز و شکل می گیرد.

در این دوره برای آموزش سپاه شکست خورده در جنگها باروس  و تعلیم دیگر علوم لازم، تاسیس چاپخانه ای لازم بود که به نشر روزنامه و کتاب های آگهی دهنده به ویژه کتاب‌های علمی اختصاص یابد.

با حمایت عباس میرزا در سال ۱۲۳۳ قمری یک چاپخانه در شهر تبریز توسط آقا زین العابدین در  تبریز تاسیس می شود که نخستین کتاب فارسی در سال هزار و ۲۳۴ هجری قمری را با عنوان فتح نامه اثر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی منتشر  می کند. این کتاب در مورد جنگهای میان ایران و روسیه بود.

 پس از هفت سال از راه اندازی چاپخانه تبریز، میرزا زین العابدین به دستور فتحعلی شاه  به تهران می رود  و  چاپخانه  دیگری در آن شهر تاسیس می کند.

  یک سال قبل از  آن جعفر خانه تبریزی، یک دستگاه چاپ سنگی را به تبریز می آورد.

 نخستین کتاب چاپ سنگی یک قرآن است  که در سال ۱۲۴۸ توسط میرزا اسدالله چاپ می شود.

 سال قبل از اینکه دستگاه چاپ سنگی وارد ایران شود چاپ سربی نیز انجام می‌ شد که به دلیل سختی و هزینه‌های زیاد، بعد از به کارگیری دستگاه چاپ سنگی  دیگر از آن استفاده نشد.

 اما در زمان ناصرالدین شاه قاجار پس از نیم قرن دوباره از چاپ سربی استفاده می شود که  با تاسیس مدرسه دارالفنون و نیاز به نشر کتب فارسی، صنعت چاپ ایران تحت تاثیر قرار گرفته و موجب می شود تا کارگاهی اختصاصی برای چاپ کتاب‌های دارالفنون در این مدرسه تاسیس گردد.

 این چاپخانه از سال ۱۲۶۸ تا ۱۳۵۰ فعال بود و حدود ۴۰ عنوان کتاب به چاپ رساند.

  همچنین یک چاپخانه دولتی در زمان ناصرالدین شاه راه اندازی می شود  که روزنامه و کتاب چاپ می‌ کند. در آن سالها یکی از عواملی که موجب افزایش گرایش مردم به خواندن می شد، نهضت مشروطه در ایران بود.

 این نهضت باعث شد تا شمارگان و عناوین روزنامه ها بالا رود و صنعت چاپ در ایران گسترش بیشتری پیدا کند.

 بنابر اسناد، در سال ۱۹۳۹ میلادی در هلند هم سه کتاب به خط و زبان فارسی چاپ می شود که برای تبلیغ مسیحیت بوده است.

 این چاپخانه نخستین چاپخانه فارسی زبان در سراسر جهان قلمداد می شود.

 چاپ تصویری در ایران

 پیدایش چاپ تصویری در ایران به زمان محمدشاه برمی‌گردد نخستین کتاب شناخته شده که چاپ مصور شد کتاب لیلی و مجنون بود و در سال ۱۲۵۹ هجری قمری به چاپ رسیده است.

 روزنامه وقایع اتفاقیه به عنوان اولین روزنامه دولتی و دومین روزنامه ایرانی نیز از شماره ۴۷۰ مورخ پنجشنبه ۲۱ محرم ۱۲۷۷ به بعد مصور است و در مدت ۴ سال ۸۸ شماره آن را مصور چاپ کردند.

 بهره‌گیری از چاپ مصور به تدریج در روزنامه‌های دیگر نیز معمول شد و اولین فرد ایرانی که چاپ تصویری را فراگرفت آقا میرزا عبدالمطلب نقاشباشی اصفهانی بود.

 وی از طرف امنای دولت به فرنگ فرستاده شده و در آنجا چاپ تصویری آموخته بود و از هوشمندان عصر خود بود.